بازار سرمایه با توجه به پتانسیل اوج در جهت توان راه اندازی ابزارهای مالی متنوع، نه تنها می تواند پاسخگوی انتظارات سرمایه گذاران باشد، بلکه قادر خواهد بود مسیری
ابزار آینده نگری در بازار سهام
عبارات مهم : بازار
بازار سرمایه با توجه به پتانسیل اوج در جهت توان راه اندازی ابزارهای مالی متنوع، نه تنها می تواند پاسخگوی انتظارات سرمایه گذاران باشد، بلکه قادر خواهد بود مسیری جهت پوشش ریسک و همچنین آینده نگری روند آتی بازار در اختیار معامله گران قرار دهد. بورس های معتبر دنیا جهت ایجاد امکان متنوع سازی در پرتفوی سرمایه گذاری و جذب سرمایه گذاران بیشتر، اقدام به راه اندازی ابزارهای مالی تازه از جمله ابزارهای مشتق می کنند.
ابزار پیشبینی در بازار سهام
تا به این ترتیب سرمایه گذاران بتوانند براساس سلیقه خود در ابزارهای موجود سرمایه گذاری کرده و ریسک خود را به کمترین میزان ممکن برسانند. همچنین با رصد موقعیت خرید و فروش های اخذ شده است به وسیله معامله گران و کارشناسان بازار، می توان سیگنال مناسب در زمینه عرضه و تقاضا در وقت و قیمت مطلوب را کسب کرد. موضوعی که در نهایت می تواند ابزاری جهت کسب سود خبرگان و تحلیلگران از آینده نگری های صورت گرفته باشد. اوراق مشتقه مالی، ابزارهای جدیدی هستند که در یک اقتصاد مدرن جهت پوشش ریسک، سرمایه گذاری و آربیتراژ به کار می روند. به عبارت دقیق تر قراردادهای آتی و اختیار معامله دارای کارکردهای بسیار منحصربه فردی هستند که بااهمیت ترین آنها پوشش ریسک سیستماتیک هست. ازاین رو فقدان این ابزارها در بازارهای مالی به خصوص بازار سرمایه کشور عزیزمان ایران همواره به عنوان یک خلأ بزرگ مطرح بوده است.
در حالی علت این فقدان، عدم تطابق ابزارهای مزبور با الزامات فقهی اسلامی بیان می شود که این خلأ با معرفی قراردادهای آتی و اختیار معامله سبد سهام به طورکلی از میان خواهد رفت. در این راستا «دنیای اقتصاد» به گفت وگو با مهران محمدی، طراح الگوی قراردادهای آتی و اختیار معامله سبد سهام در بورس اوراق بهادار پایتخت کشور عزیزمان ایران پرداخته و شرح و نحوه کارکرد این ابزار مورد بررسی قرار گرفته هست. وی اعتقاد است اخذ موقعیت فروش روی سبد شاخص، فراهم شدن امکان کسب سود در بازار کاهشی جهت سرمایه گذاران، متنوع سازی در خرید سرمایه گذاران، اهرم پایین تر، کارمزدهای معاملاتی کمتر، معاف بودن این ابزار از مالیات و همچنین ایجاد امکان پوشش ریسک سیستماتیک سرمایه گذاران از جمله ۷مزیت مهم به کارگیری قراردادهای آتی و اختیار معامله سبد سهام خواهد بود.
بازار سرمایه با توجه به پتانسیل اوج در جهت توان راه اندازی ابزارهای مالی متنوع، نه تنها می تواند پاسخگوی انتظارات سرمایه گذاران باشد، بلکه قادر خواهد بود مسیری
نگاهی به تاریخچه قراردادهای مشتقه
مهران محمدی، طراح الگوی قراردادهای آتی و اختیار معامله سبد سهام در بورس اوراق بهادار پایتخت کشور عزیزمان ایران در ابتدا به ارائه توضیحاتی در زمینه تاریخچه قراردادهای مشتقه پرداخت و گفت: ابزارهای مشتقه مالی، آن گونه که امروزه ما آنها را می شناسیم، در دهه ۱۹۷۰ ایجاد شده است اند. البته از آن وقت تاکنون نیز دنیای مشتقات تغییرات زیادی را تجربه کرده هست. نه تنها در دسترس بودن و معاملات ابزارهای مالی مشتقه به طور قابل توجهی زیاد کردن یافته، بلکه محصولاتی که با عنوان «غیرمعمول یا Exotic» آشنا می شوند نیز متداول شده است است.
وی در ادامه با اشاره به نو آوری های ایجاد شده است در زمینه ارائه ابزارهای مالی گفت: در این راستا می توان به قراردادهای مشتقه مبتنی بر شاخص اشاره کرد که معرفی آنها به دهه ۱۹۸۰ برمی گردد. این قراردادها مورد استقبال بسیار زیاد سرمایه گذاران قرار گرفته اند و امروزه بیشترین حجم معاملات در بورس های معتبر دنیا به معاملات قراردادهای مشتقه مبتنی بر شاخص تعلق دارد.
ابزار پیشبینی در بازار سهام
محمدی در ادامه تاکید کرد: این استقبال به گونه ای بوده است که بر مبنای آمارهای فدراسیون جهانی بورس ها (WFE)، قراردادهای اختیار معامله شاخص و آتی شاخص به ترتیب رتبه های سوم و چهارم را از نظر حجم معاملاتی در میان قراردادهای مشتقه به خود تخصیص داده شده است داده اند.وی در ادامه افزود: با طراحی آتی و اختیار معامله سبد سهام و اخذ مصوبه از کمیته فقهی، بورس اوراق بهادار پایتخت کشور عزیزمان ایران نخستین بورس در میان بورس کشورهای اسلامی خواهد بود که امکان بهره مندی سرمایه گذاران از کارکردهای آتی شاخص و اختیار معامله شاخص را فراهم خواهد کرد.
سازوکار معاملات آتی شاخص در دنیا به چه صورت است؟
محمدی با ذکر این توصیه که در قرارداد آتی، خریدار و فروشنده توافق می کنند که در سررسید معینی در آینده، یک دارایی را با قیمت معین معامله کنند که این دارایی، دارایی پایه یا ابزار پایه نامیده می شود، افزود: در قرارداد آتی شاخص، طرفین معامله توافق می کنند که حاصل ضرب یک مضرب پولی در عدد شاخص را در آینده مبادله کنند. وی ادامه داد: از این رو اگر در سررسید، عدد شاخص به بالاتر از قیمت تعیین شده است در قرارداد رسید، شخصی که موقعیت خرید دارد سود می کند و در صورتی که شاخص افت کند و به کمتر از قیمت توافق شده است برسد، فروشنده سود می کند. ازآنجاکه امکان تحویل فیزیکی عدد شاخص وجود ندارد، این قراردادها در سررسید به صورت نقدی تسویه می شوند.
بازار سرمایه با توجه به پتانسیل اوج در جهت توان راه اندازی ابزارهای مالی متنوع، نه تنها می تواند پاسخگوی انتظارات سرمایه گذاران باشد، بلکه قادر خواهد بود مسیری
دلیل تاخیر ورود این ابزار به بورس پایتخت کشور عزیزمان ایران نسبت به کشورهای توسعه یافته
محمدی در ادامه در پاسخ به این پرسش که آیا تاکنون در بورس اوراق بهادار پایتخت کشور عزیزمان ایران معامله قراردادهای آتی شاخص راه اندازی نشده هست، گفت: علت عدم راه اندازی معاملات قراردادهای مشتقه مبتنی بر شاخص در بازار سرمایه کشور عزیزمان ایران این است که معاملات قراردادهای آتی شاخص و اختیار معامله شاخص به دلایل متعددی از نظر شرعی با اشکال مواجه است.
ابزار پیشبینی در بازار سهام
ازآنجاکه تنها امکان معامله ابزارهایی در بازار سرمایه کشور عزیزمان ایران وجود دارد که منطبق با الزامات اسلامی باشند، امکان راه اندازی ابزارهای مذکور در بورس اوراق بهادار پایتخت کشور عزیزمان ایران وجود نداشت؛ از این رو قراردادهای آتی سبد سهام و اختیار معامله سبد سهام طراحی شد که در عین حال که با الزامات فقهی اسلامی تطابق دارند، به لحاظ کارکردی دقیقا همانند آتی شاخص و اختیار معامله شاخص هستند.وی در ادامه خاطرنشان کرد: ابزارهای مزبور به لحاظ کارکردی دقیقا همانند آتی شاخص و اختیار معامله شاخص هستند. به این معنی که سبد پایه در این قراردادها به گونه ای طراحی شده است است که در تمامی روزهای معاملاتی، ارزش آن همواره برابر است با عدد شاخص ضرب در یک مضرب ثابت. از این رو بازدهی سبد پایه با بازدهی شاخص موردنظر عینا یکی است و نتیجه معامله قرارداد آتی سبد سهام کاملا همانند معامله آتی شاخص خواهد بود.
نگاهی به سازوکار قرارداد آتی سبد سهام
کارشناس مسوول تحقیق و توسعه بورس اوراق بهادار پایتخت کشور عزیزمان ایران در ادامه به نشانه راه اندازی قراردادهای مزبور اشاره کرد و گفت: همان طور که گفته شد، نشانه از طراحی این قراردادها، معامله یک دارایی بود که بازدهی آن دقیقا با بازدهی شاخص برابر باشد. جهت تامین این هدف، کافی بود که ترکیب سهامی که شاخص جهت آن محاسبه می شود، به عنوان دارایی پایه قرارداد مورد معامله قرار گیرد.محمدی ادامه داد: بنابراین ترکیب سبد پایه قرارداد آتی همان ترکیب شاخص است و سهام موجود در سبد پایه با همان نسبتی که در شاخص حضور دارند در سبد پایه گنجانده شده است اند.به گفته محمدی، چنانچه شاخص هدف، شاخص ۳۰ شرکت بزرگ باشد، در سبد پایه نیز ترکیبی از ۳۰ شرکت بزرگ با همان نسبتی که در شاخص دارند، وجود خواهد داشت. بورس در اطلاعیه معاملاتی که پیش از گشایش نماد منتشر می کند، ترکیب سبد پایه را اطلاع رسانی می کند. مادامی که ترکیب سبد پایه و شاخص دقیقا همانند هست، بازدهی سبد پایه با بازدهی شاخص برابر خواهد شد.
وی ادامه داد: ولی این امکان وجود دارد که در اثر زیاد کردن سرمایه یا تقسیم سود یکی از سهام موجود در شاخص، ترکیب شاخص عوض کردن کند. یا حتی این امکان وجود دارد که ترکیب شاخص در پی بازبینی های دوره ای در شاخص های انتخابی یا پذیرش و لغو پذیرش شرکت ها عوض کردن کند. از این رو جهت اینکه ارزش سبد پایه در ادامه نیز با شاخص همراه باشد، باید ترکیب سبد پایه هم تعدیل شود. تمامی این تعدیلات و روش عوض کردن آن در دستورالعمل معاملاتی آمده و به تصویب کمیته فقهی رسیده هست. در صورت عوض کردن ترکیب سبد پایه در طول دوره معاملاتی نیز، ترکیب تازه به وسیله بورس اعلام می شود. بنابراین سرمایه گذاران نیازی به انجام محاسبات جهت رسیدن به ترکیب ندارند.
طراح این ابزار در ادامه به نحوه محاسبه ارزش سبد پایه اشاره کرد و گفت: آنچه سرمایه گذاران جهت اخذ موقعیت در بازار آتی سبد به آن نیاز دارند، ارزش سبد پایه است که جهت به دست آوردن این ارزش تنها کافی است عدد شاخص را در یک مضرب ثابت به عنوان نمونه ۱۰ هزار ضرب کنند. در واقع نیازی ندارند که تک تک سهام موجود در سبد را در قیمت های متناظر ضرب کرده و با هم جمع کنند. از این رو جهت محاسبه ارزش سبد پایه حتی نیازی به اطلاع از ترکیب سبد پایه ندارند.به گفته این کارشناس، جهت مثال اگر عدد شاخص ۳۰ شرکت بزرگ، ۹ هزار و مضرب اعلامی در مشخصات قرارداد ۱۰ هزار باشد، ارزش سبد پایه در بازار نقد، ۹۰ میلیون ریال خواهد بود. توصیه مهم تر اینکه صرف نظر از اینکه سهام درون سبد پایه تقسیم سود یا زیاد کردن سرمایه داشته باشد یا حتی ترکیب این سبد عوض کردن کند، بازهم ارزش سبد پایه همواره برابر خواهد بود با عدد شاخص ضرب در ۱۰ هزار.
فرآیند تسویه روزانه؟
محمدی، فرآیند تسویه روزانه در قراردادهای آتی سبد سهام را دقیقا همانند آتی تک سهم دانست و گفت: میانگین قیمت معاملات سبد پایه در بازار آتی به عنوان قیمت تسویه روزانه محاسبه و اعلام می شود. سپس سود و زیان طرفین بر اساس همین قیمت تسویه روزانه تعیین شده است و بین حساب های وجه تضمین جابه جا می شود. وی ادامه داد: درصورتی که حساب وجه تضمین سرمایه گذار از حداقل موردنیاز کمتر شود، یک اخطار وجه تضمین جهت او ارسال می شود و تا یک ساعت پیش از آخر جلسه معاملاتی روز بعد وقت دارد که وجه مورد نیاز را واریز کند. این فرآیند تسویه روزانه، تا سررسید قرارداد یا تا زمانی که سرمایه گذار با اتخاذ موقعیت معکوس از بازار خارج شود، ادامه می یابد.
نگاهی به تسویه نهایی قرارداد در سررسید
کارشناس مسوول تحقیق و توسعه بورس اوراق بهادار پایتخت کشور عزیزمان ایران درخصوص تسویه نهایی قرارداد در سررسید نیز گفت: پیش از سررسید، در تاریخی که بورس در اطلاعیه معاملاتی منتشر می کند، تمامی دارندگان موقعیت باز می توانند اولویت خود را جهت نوع تسویه اعلام کنند؛ یعنی می توانند روش تسویه نقدی یا تسویه فیزیکی را اعلام کنند.محمدی ادامه داد: بورس به صورت تصادفی، دارندگان موقعیت خرید را در برابر دارندگان موقعیت فروش قرار می دهد. درصورتی که هر دو طرف، روش تسویه نقدی را تقاضا کرده باشند، قرارداد به صورت نقدی تسویه می شود؛ یعنی مابه التفاوت قیمت تسویه روزانه در آخرین روز معاملاتی و روز قبل از آن به عنوان سود و زیان بین حساب خریدار و فروشنده جابه جا شده است و قرارداد به اتمام می رسد. ولی اگر یکی از طرفین خرید یا فروش یا هر دو، روش تسویه فیزیکی را گزینش کرده باشند، قرارداد باید به صورت فیزیکی تسویه شود. در این حالت فروشنده باید ترکیب سبد پایه را به صورت کامل تحویل دهد و خریدار باید ارزش قرارداد را بپردازد. محمدی در ادامه افزود: البته ازآنجاکه تسویه فیزیکی سبد پایه ممکن است جهت دارندگان موقعیت در بازار آتی مسئله باشد، خریداران و فروشندگان می توانند جهت دوری از وارد شدن به این فرآیند، موقعیت خود را در آخرین روز معاملاتی یا پیش از آن ببندند و از بازار خارج شوند که این اتفاق در بورس های معتبر متداول است.
پرداخت جریمه نکول
محمدی در ادامه گفت: در صورت نبستن موقعیت نیز این امکان وجود دارد که طرف برابر هم روش نقدی را جهت تسویه گزینش کند و قرارداد به صورت نقدی تسویه شود. ولی حتی اگر نوع تسویه نهایی هر یک از دارندگان موقعیت باز، تسویه فیزیکی تعیین شود، هر یک از طرفین می توانند نکول کنند و جریمه نکول را به طرف برابر بپردازند که مبلغ اندکی است که در مشخصات قرارداد اعلام می شود. وی در ادامه افزود: البته درصورتی که هر دو طرف نکول کنند، یعنی هم فروشنده سبد پایه را تحویل ندهد و هم خریدار ارزش قرارداد را نپردازد، طبیعی است که از هیچ کدام جریمه ای دریافت نخواهد شد.
مزایای این قراردادها چیست؟
طراح الگوی قراردادهای آتی و اختیار معامله سبد سهام در بورس اوراق بهادار پایتخت کشور عزیزمان ایران در ادامه به مزایای این قراردادها اشاره کرد و گفت: نخستین شاخصه مهم این قراردادها این است که بدون آنها نمی توان موقعیت فروش روی شاخص گرفت. اگرچه می توان موقعیت خرید روی شاخص را با خرید ترکیب شاخص اتخاذ کرد؛ ولی این کار پرهزینه و وقت بر هست. ولی در مورد اخذ موقعیت فروش بر روی شاخص، راه حل، قراردادهای مشتقه مبتنی بر شاخص است.
محمدی ادامه داد: از طرفی این قراردادها امکان کسب سود در بازار کاهشی را نیز (علاوه بر بازار افزایشی) جهت سرمایه گذاران فراهم می کنند. همچنین سرمایه گذاران تنها با اخذ یک موقعیت بر روی این قراردادها، متنوع سازی را به خودی خود انجام داده اند؛ چراکه شاخص خود متنوع سازی شده است هست. وی در ادامه با اشاره به اینکه جهت اخذ موقعیت روی این قراردادها نیاز به تحلیل تک تک شرکت های موجود در شاخص نیست، گفت: سرمایه گذار می تواند تنها با تکیه بر تحلیل های کلان اقتصادی و تشخیص روند بازار اقدام به اخذ موقعیت کند. محمدی مزیت مهم دیگر را عدم توقف نماد دانست و گفت: یکی دیگر از شاخصه های منحصربه فرد این قراردادها این است که نماد معاملاتی آن متوقف نمی شود. به گفته محمدی، از دیگر شاخصه های آنها می توان به اهرم و کارمزدهای معاملاتی کمتر اشاره کرد. همچنین معاملات این قراردادها در کشور ما، معاف از مالیات هست. وی در ادامه با اشاره به آخرین شاخصه و ولی بااهمیت ترین مزیت این قراردادها گفت: سرمایه گذاران می توانند با استفاده از آنها ریسک سیستماتیک را تا حدی پوشش دهند. هر چه شاخص پایه، متنوع تر و کامل تر باشد، کارآیی پوشش ریسک سیستماتیک زیاد خواهد بود. همچنین با استفاده از سبدهای پایه ای که شاخص یک صنعت را ردگیری می کنند، می توان ریسک آن صنعت را پوشش داد.
کدام سبدهای پایه مبنای معاملات آتی خواهند بود؟
محمدی در ادامه در پاسخ به این پرسش که در نخستین مرحله راه اندازی، کدام سبدهای پایه مبنای معاملات آتی خواهند بود قرار می گیرند، گفت: سبدهای پایه ای که مبنای معاملات قرارداد آتی قرار خواهند گرفت، بازدهی شاخص ۳۰ شرکت بزرگ و شش شاخص صنعت را ردگیری می کنند که در مجموع هفت شاخص خواهد بود.وی ادامه داد: شاخص های صنایع هم مشمول بر شاخص صنعت فلزات اساسی، شاخص صنعت استخراج کانه های فلزی، شاخص صنعت فرآورد ه های نفتی، کک و سوخت هسته ای، شاخص صنعت محصولات شیمیایی، شاخص صنعت بانک ها، موسسات اعتباری و سایر نهادهای پولی و شاخص صنعت ماشین و ساخت قطعات است.
میزان موفقیت راه اندازی قراردادهای آتی سبد سهام
کارشناس مسوول تحقیق و توسعه بورس اوراق بهادار پایتخت کشور عزیزمان ایران در ادامه به ارزیابی موفقیت راه اندازی قراردادهای آتی سبد سهام بر بورس پرداخت و گفت: بازار قراردادهای آتی شاخص، از جالب ترین و فعال ترین بازارهای مشتقه در دنیا است و به علت مزایای منحصربه فردی که این قراردادها جهت سرمایه گذاران فراهم می کنند از جمله امکان پوشش ریسک، انتظار می رود که بازار فعال و رو به رشدی جهت قراردادهای آتی سبد سهام وجود داشته باشد.
محمدی در ادامه توضیح داد: علاوه بر این بورس پایتخت کشور عزیزمان ایران هماهنگی هایی را جهت حضور بازارگردان انجام داده هست. این امر اطمینان را به سرمایه گذاران می دهد که بازار قراردادهای آتی سبد سهام با ریسک نقدشوندگی مواجه نخواهد شد و از این رو سرمایه گذاران می توانند با اطمینان کامل از کارکردهای این قراردادها استفاده کنند.
دنیای اقتصاد
واژه های کلیدی: بازار | قرارداد | سرمایه گذار | سرمایه گذاری | اخبار اقتصادی و بازرگانی
